گسترش حجاب با کرامت زن تحقق می یابد نه تحقیر او

به قلم محسن دیناروند، مدرس دانشگاه

پاس داشتن حجاب ، پاس داشتن یکی از ارزش های مهم دینی و اخلاقی جامعه ماست. حجاب در فرهنگ اسلامی مسئله ای فرعی و کم اهمیت نیست و اگر جامعه ای عفاف، خانواده و سلامت اخلاقی را ارزش می داند، وظیفه دارد از این ارزش ها پاسداری کند، درباره فلسفه و ضرورت آنها سخن بگوید و نسل آینده را نسبت به آنها آگاه و هدایت کند.

امروز نیز نمی توان نسبت به تغییرات فرهنگی، دگرگونی سبک زندگی و تأثیر گسترده رسانه ها و الگوهای فرهنگی بیرونی بر نگرش نسل جدید نسبت به زن، مرد، خانواده و روابط اجتماعی بی تفاوت بود. حجاب یکی از عرصه های مهم این تقابل فرهنگی است؛ زیرا مسئله تنها یک پوشش ظاهری نیست، بلکه با عفاف، هویت، خانواده و حدود روابط زن و مرد نیز پیوند دارد.

اگر جریان هایی در عرصه فرهنگ و رسانه می کوشند ارزش های دینی و اخلاقی، از جمله حجاب و عفاف، را تضعیف کنند، پاسخ ما نباید بی تفاوتی باشد. ما وظیفه داریم هدایت کنیم، آگاهی بدهیم، گفت وگو کنیم، الگو بسازیم و از ارزش های اخلاقی و دینی خود دفاع کنیم.

اما درست در همین نقطه، یک پرسش مهم مطرح می شود:

آیا برای دفاع از یک ارزش دینی، هر شیوه و هر ادبیاتی قابل قبول است؟ به گمان من، پاسخ منفی است.

از حجاب به مثابه یک ارزش والای اجتماعی باید به گونه ای دفاع کنیم که خود ارزش های اخلاقی اسلام زیر سؤال نرود. نمی توان برای دعوت به حجاب، زن را تحقیر کرد؛ نمی توان برای تقویت عفاف، مرد را به سلطه گری تشویق کرد و نمی توان برای تربیت نسل آینده، کودک را با ادبیات خشونت و مرگ خواهی تربیت کرد.

این روزها گاهی در برخی برنامه ها و تجمع ها شعارهایی شنیده می شود که بی حجابی یا بدحجابی زنان را مستقیماً به «بی غیرتی مردان» نسبت می دهد. گاه حتی جملاتی شنیده می شود که مردی را که نمی تواند همسرش را وادار به کاری کند، فاقد مردانگی معرفی می کند.

اینجا باید کمی مکث کرد و پرسید: آیا واقعاً قرآن و حدیث، چنین رابطه ای را میان حجاب زن و «زور مرد» برقرار کرده اند؟

در قرآن، هنگامی که درباره عفاف سخن گفته می شود، نخست مردان مخاطب قرار می گیرند: «قُل لِّلْمُؤْمِنِینَ یَغُضُّوا مِنْ أَبْصَارِهِمْ وَیَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ» «به مردان مؤمن بگو چشم های خود را فروگیرند و پاکدامنی خویش را حفظ کنند.» (نور، 30)

سپس در آیه بعد، زنان مؤمن مورد خطاب قرار می گیرند: «وَقُل لِّلْمُؤْمِنَاتِ یَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصَارِهِنَّ وَیَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ...» «و به زنان مؤمن بگو چشم های خود را فروگیرند و پاکدامنی خویش را حفظ کنند...» (نور، 31)

این آیات به خوبی نشان می دهد که عفاف، مسئولیتی اخلاقی است که مرد و زن، هر دو، در برابر آن مسئول اند.

در این آیات نمی بینیم که قرآن، بدحجابی زن را مستقیماً محصول «بی غیرتی شوهر» معرفی کند یا مرد را مأمور کند که با زور، همسر خود را به رعایت حجاب وادار کند.

البته «غیرت» در فرهنگ اسلامی مفهوم ارزشمندی است؛ اما غیرت با سلطه گری یکی نیست. در روایتی از پیامبر اکرم(ص) آمده است: «مِنَ الْغَیْرَةِ مَا یُحِبُّ اللَّهُ وَمِنْهَا مَا یُبْغِضُ اللَّهُ» «از غیرت، آنچه خداوند دوست دارد وجود دارد و از غیرت، آنچه خداوند نمی پسندد نیز وجود دارد.» پس حتی غیرت نیز اگر از مرز عقل، عدالت و اخلاق عبور کند، الزاماً فضیلت نیست.

غیرت می تواند به معنای حساسیت اخلاقی، مسئولیت پذیری و پاسداری از حریم خانواده باشد؛ اما اگر به سوءظن، تحقیر، خشونت و سلب شخصیت همسر تبدیل شود، دیگر نمی توان صرفاً با نام «غیرت» از آن دفاع کرد.

مردانگی اسلامی نیز با زور بیشتر تعریف نمی شود. پیامبر اکرم(ص) فرمود: «خَیْرُکُمْ خَیْرُکُمْ لِأَهْلِهِ» «بهترین شما کسی است که برای خانواده اش بهترین باشد.»

معیار مرد خوب این نیست که «زورَش به همسرش برسد»؛ معیار این است که برای خانواده اش خیرخواه تر، اخلاقی تر، مسئول تر و مهربان تر باشد.

قرآن نیز رابطه زن و شوهر را با واژه هایی چون زور و غلبه توصیف نمی کند، بلکه می فرماید: «وَجَعَلَ بَیْنَکُم مَّوَدَّةً وَرَحْمَةً» «و میان شما مودت و رحمت قرار داد.» (روم، 21)

و در جای دیگر می فرماید: «وَعَاشِرُوهُنَّ بالْمَعْرُوفِ» «با آنان به شایستگی رفتار کنید.» (نساء، 19)

حتی قرآن در توصیف رابطه زن و شوهر تعبیر بسیار زیبای دیگری دارد: «هُنَّ لِبَاسٌ لَّکُمْ وَأَنتُمْ لِبَاسٌ لَّهُنَّ» «آنان لباس شما هستند و شما لباس آنان.» (بقره، 187)

چه تصویر عمیقی از خانواده؛ زن و شوهر، لباس یکدیگرند؛ مایه آرامش، پوشش، حفاظت و امنیت یکدیگر.

در چنین منظومه ای، آیا واقعاً می توان «زور رسیدن مرد به زن» را معیار مردانگی قرار داد؟

خصوصا زمانی که این جمله را از زبان یک کودک بیان می کنیم، مسئله حساس تر می شود.

کودک امروز، همسر و پدر فرداست. او هنوز خانواده ای تشکیل نداده، اما ما همین امروز در حال آموزش دادن معنای «مرد بودن» به او هستیم.

اگر به او بگوییم مرد خوب کسی است که بتواند بر زن غلبه کند، ممکن است ناخواسته نسلی تربیت کنیم که در زندگی مشترک، به جای گفت وگو از قدرت استفاده کند؛ به جای اقناع، اجبار را برگزیند و به جای محبت، سلطه را نشانه مردانگی بداند.

در حالی که اگر بخواهیم از درون آموزه های اسلامی، مرد خانواده را تربیت کنیم، باید به او یاد بدهیم که قدرت واقعی مرد در توانایی او برای کنترل خشم، رعایت عدالت، تحمل اختلاف، گفت وگو، محبت و مسئولیت پذیری است.

حجاب؛ از دامان مادران تا تربیت نسل آینده

نسل مادران ما نیز در این زمینه درس های قابل تأملی دارد. بسیاری از زنان نسل های گذشته با حجاب زندگی می کردند؛ اما آیا می توان گفت همه آنان صرفاً به دلیل زور و اجبار شوهرانشان محجبه بودند؟

چنین ادعایی نه منصفانه است و نه با واقعیت متنوع زندگی نسل های گذشته سازگار. در بسیاری از خانواده ها، حجاب بخشی از باور دینی، تربیت خانوادگی، فرهنگ اجتماعی و انتخاب خود زنان بود. البته در گذشته نیز مواردی از اجبار و فشار وجود داشته و نباید آن را انکار کرد؛ اما نمی توان حجاب نسل های گذشته را یکسره محصول زور مردان دانست و اگر از مردانی سخن می گوییم که در میدان های مختلف برای دفاع از اسلام و ارزش های دینی جان خود را فدا کردند، نباید فراموش کنیم که بسیاری از آنان از دامان همین زنان برخاستند؛ زنانی که فرزندانی تربیت کردند و آنان را تا بلندای فداکاری و شهادت همراهی کردند.

مردانی که در میدان نبرد به معراج شهادت رسیدند، پیش از آن، سال ها در مکتب مادرانی پرورش یافته بودند که ایمان، عفاف، محبت و مسئولیت را به آنان آموخته بودند.

پس زن را نباید تنها در نسبتش با «کنترل مرد» تعریف کرد. زن می تواند مادرِ نسلی باشد که برای دفاع از ایمان و ارزش هایش تا پای جان می ایستد.

اگر می خواهیم نسل امروز نیز با حجاب و عفاف ارتباط برقرار کند، شاید به جای تحقیر زنان و ترویج سلطه، باید دوباره به سراغ همان سرمایه های اخلاقی برویم: معنا دادن، تربیت کردن، آگاهی بخشیدن، گفت وگو کردن، الگو ساختن و اقناع کردن.

البته این سخن به هیچ وجه به معنای کم اهمیت دانستن حجاب نیست؛ بلکه درست برعکس. اگر حجاب را برای سلامت اخلاقی خانواده و جامعه مهم می دانیم، باید در شیوه دفاع از آن حساس تر باشیم.

قرآن درباره مسئولیت انسان نسبت به خانواده می فرماید: «قُوا أَنفُسَکُمْ وَأَهْلِیکُمْ نَارًا» «خود و خانواده خویش را از آتش حفظ کنید.»(تحریم، 6)

این آیه به ما یادآوری می کند که خانواده به حال خود رهاشدنی نیست؛ انسان در برابر تربیت و هدایت خانواده مسئول است. اما هدایت با تحقیر و خشونت یکی نیست. هدایت، یعنی راه را نشان دادن؛ نه شخصیت انسان را شکستن.

اگر نگران تهاجم فرهنگی و تغییر نگرش نسل جوان هستیم، باید اتفاقاً بیشتر به سراغ شیوه های مؤثر هدایت برویم. جوان امروز بیش از آنکه با دستور صرف قانع شود، نیازمند فهم، استدلال، گفت وگو و الگوی عملی است.

نمی توان دختر را با تحقیر به حجاب علاقه مند کرد.

نمی توان پسر را با آموزش سلطه، برای ساختن یک خانواده سالم آماده کرد.

نمی توان کودک را با ادبیات مرگ و خشونت، مدافع اخلاق ساخت.

نمی توان برای دفاع از دینی که خانواده را بر پایه مودت و رحمت معرفی می کند، ادبیاتی به کار برد که خانواده را به میدان زورآزمایی زن و مرد تبدیل کند.

اگر حجاب را ارزش می دانیم، از آن دفاع کنیم؛ اما دفاعی در شأن خود حجاب.

اگر غیرت را ارزش می دانیم، آن را درست معنا کنیم؛ غیرت را از سلطه گری جدا کنیم.

اگر نگران آینده خانواده ایم، پسران و دخترانمان را برای زندگی مشترک اخلاقی تربیت کنیم، نه برای جنگ زن و مرد.

و اگر احساس می کنیم جریان های فرهنگی بیرونی در پی تغییر ارزش های جامعه اند، پاسخ ما باید آگاهی بیشتر، تربیت بهتر، استدلال قوی تر و اخلاق نیکوتر باشد.

حجاب را می توان پاس داشت، بی آنکه زن را تحقیر کرد.

می توان از عفاف دفاع کرد، بی آنکه مرد را به خشونت فراخواند.

می توان غیرت را ستود، بی آنکه آن را با مالکیت و سلطه یکی دانست.

و می توان از ارزش های دینی دفاع کرد، بی آنکه کودک را با ادبیات خشن تربیت کرد.

شاید پیش از آنکه میکروفن را به دست کودکان بدهیم، بد نباشد از خودمان بپرسیم:

فردا که همین کودک بزرگ شد و وارد زندگی مشترک شد، دوست داریم همسرش از مردانگی او چه چیزی به یاد بیاورد؛ اینکه «زورَش می رسید»، یا اینکه «خوب بود»؟

پیامبر اکرم(ص) پاسخ این پرسش را قرن ها پیش داده است: «خَیْرُکُمْ خَیْرُکُمْ لِأَهْلِهِ» بهترین شما، بهترینِ شما برای خانواده اش است.

در نتیجه آنچه از تعالیم اسلام به ما رسیده حاکی از آن است که گسترس حجاب از راه کرامت زنان می گذرد نه تحقیر ایشان.

انتهای پیام